หัตถกรรม (Handicraft) คือ งานช่างที่ทำด้วยมือหรืออุปกรณ์ง่าย ๆ อาศัยทักษะและเน้นประโยชน์ใช้สอยเป็นหลัก โดยทั่วไปเป็นผลิตภัณฑ์ที่แสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมและศาสนา สามารถนำมาใช้ในชีวิตประจำวันได้ ผลิตภัณฑ์ที่ผลิตออกมาเป็นจำนวนมาก หรือผลิตด้วยเครื่องจักร ไม่เรียกว่าหัตถกรรม
หัตถกรรมไทย หมายถึง สิ่งที่สร้างขึ้นด้วยฝีมือมนุษย์ หรือกระบวนการผลิตสิ่งของด้วยมือ ที่ใช้แรงงานฝีมือเป็นปัจจัยสำคัญในการผลิต วัตถุประสงค์เพื่อการใช้ประโยชน์โดยเฉพาะ มนุษย์ได้คิดประดิษฐ์เครื่องมือ เครื่องใช้ขึ้นมาเพื่อสนองความจำเป็นพื้นฐานในการดำเนินชีวิตประจำวัน โดยอาศัยแรงงานจากมือของตน ดัดแปลงวัตถุดิบที่มีอยู่ในธรรมชาติใกล้ตัว เพื่อให้มีรูปร่างประโยชน์ใช้สอยได้เหมาะสม จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างงานหัตถกรรม เมื่อมีการผลิตซ้ำๆ กันมากจนเกิดความชำนาญ และถ่ายทอดจากคนรุ่นหนึ่งไปยังอีกรุ่นหนึ่ง มีการใช้เทคโนโลยีที่คิดค้นขึ้นตามความก้าวหน้าของยุคสมัยนั้นๆ มาพัฒนากระบวนการผลิตหัตถกรรมให้มีคุณภาพได้มาตรฐาน ตลาดจนการปรุงแต่งความงามของศิลปะในงานหัตถกรรมเพื่อสนองความต้องการทางจิต ใจ และคตินิยมความเชื่อ รวมทั้งประโยชน์ใช้สอยให้สอดคล้องกัน งานหัตถกรรมจึงกลายเป็นศูนย์รวมของสหวิทยาการศาสตร์ต่างๆ ที่มีคุณค่าทางศิลปะ วิทยาศาสตร์ สังคม ศาสนา และวัฒนธรรม เป็นเอกลักษณ์ประจำชาติ สืบทอดเป็นมรดกของคนในชาติไทย
คุณค่าของหัตถกรรมไทย
- ด้านประโยชน์ใช้สอย
หัตถกรรมไทยนั้นสร้างขึ้นบนพื้นฐานการดำรงชีวิต เพื่อตอบสนองความต้องการของมนาย์ และเพื่ออำนวยความสะดวกสบายทางกายภาพ หรือเพื่อแก้ไขปัญหาในการดำรงชีวิต
- ด้านความเชื่อและค่านิยม
แต่เดิมงานหัตถกรรมนั้นผู้สร้างและผู้ใช้เป็นคนเดียวกัน คือสร้างขึ้นมาเพื้อใช้งานเอง ซึ่งแน่นอนว่าจะต้องมีค่านิยมและความเชื่ออยู่เสมอ ซึ่งก็มักจะถ่ายทอดสู่งานที่สร้างด้วยความรู้สึกนึกคิด ซึ่งมีแบบแผนของกลุ่มขนบธรรมเนียมเป็นตัวหล่อหล่อม งานหัตถกรร จึงสามารถสะท้อนให้เป็นถึงความเชื่อและค่านิยมได้
- คุณค่าทางประวัติศาสตร์
งานหัตถกรรมนั้นเป็นชิ้นงานที่มนาย์สร้างขึ้นอย่างมีจุดประสงค์ และสืบทอดกันมายาวนานตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ซึ่งเป็นตัวสะท้อนให้เห็นถึงประวัติศาสตร์และใช้เป็นหลักฐานที่เป็นรูปธรรมทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี
- คุณค่าทางด้านความเป็นเอกลักษณ์ของสังคมวัฒนธรรม
งานศิลหัตถกรรมเกิดขึ้นภายใต้ความแตกต่างทางสภาพแวดล้อม ฐานทรัพยากร ประเพณี คติความเชื่อ ที่หล่อหลอมเกิดเป็นแบบแผนวัฒนธรรมเฉพาะกลุ่ม
- คุณค่าทางด้านความงาม
การสร้างงานศิลปหัตถกรรมย่อมประกอบขึ้นด้วยความต้องการทางประโยชน์ใช้สอย แต่ผู้สร้างก็ได้พิจารณารูปทรงที่เหมาะสมและความงามที่น่าใช้สอยประกอบไปด้วยโดยได้แสดงออกผ่านทางรูปทรง โครงสร้าง ลวดลาย วัสดุและฝีมืออันวิจิตร ประณีต
- คุณค่าทางด้านเศรษฐกิจ
ด้วยการผลิตสินค้าและของที่ระลึกจากการท่องเที่ยว เป็นตัวสร้างรายได้ให้แก่ท้องถิ่น จนถึงการสร้างรายได้โดยการส่งออกต่างประเทศ
